تواضع در لغت به معنای فروتنی و خود را خوار کردن (تذلل) آمده است.

و در اصطلاح عرفانی، خصلتی برآمده از صفا و سلامت دل است که منشأ آن در قلب است و در افعال و اقوال ظاهر می گردد، کلاباذی در "التعریف لمذهب اهل التصوف" تواضع را «افتخار به قلت و اعتناق به ذلت و تحمل اثقال اهل ملت» تعریف کرده است.

  افتخار به قلت به این معنی است که بنده به قلتی که خدا برای او رقم زده افتخار کند یا در منزلت خویش به کمترین چیزی که مستحق آن است راضی باشد. اعتناق به ذلت یعنی عزت وجود حق تعالی را در دیدن ذلت خود داند که البته این ذلت در ظاهر اوست و باطنش نزد پروردگار عزیز خواهد شد. تحمل اثقال ملت نیز بدین معنی است که بار مشقت خلق را بر دوش کشد، زیرا موجب عنایت حق تعالی می گردد.

  حقیقت تواضع رعایت اعتدال است که حد وسط میان کبر  و تحقیر و تضییع نفس می­باشد.

 

درجات تواضع

  خواجه عبدالله انصاری برای تواضع سه درجه قائل است:

1)   تواضع برای دین؛ آن است که راه مخالف دین را نپیماید؛

2) تواضع برای بندگان؛ آن است که همه کس را برادر خویش و برتر از خود بداند و ظن بد به آنها نبرد؛

3) تواضع برای حق؛ آن است که از رای خود، در خدمت به خلق و از راه و رسم خوددر معاشرت ، برای حق چشم پوشی کند و رضا به رضای او دهد.

  تواضع در بعضی موارد از بهترین عبادات دانسته شده و یکی از اسرار نماز و طهارت به شمار آمده است. در نماز رکوع و سجود از نشانه های تواضع در پیشگاه خداست.

  تواضع با خلق وقتی پسندیده است که شخص متواضع، خلق خدا را مظهر قدرت و حکمت الاهی بداند، که در این حالت تواضع عین عزت است و هنگامی که تواضع او از سر طمع و احتیاج باشد و از روی مسکنت نزد ایشان تذلل کند، خواری است.

  گفته اند که پیامبر اکرم دو عزت یافت: یکی معراج در دنیا و دیگری شفاعت در عقبی، و سبب هر دو عزت را تواضع ذکر کرده اند؛ چون برای حق تواضع کرد معراج نمود و چون برای خلق تواضع کرد شفاعت یافت.       

  این واژه در کتب اخلاقی یکی از یازده نوع فضیلتی است که تحت جنس شجاعت قرار دارد و چنان است که انسان خود را از کسانی که از نظر جاه از او نازلترند، برتر نداند.

 

تواضع منفی

بسیاری از اخلاقیون و عرفا، تواضع را در برخی موارد جایز ندانسته اند.

1) تواضع نزد صاحبان مقام توحید که تکبر محسوب می شود.

مراد از این سخن آن است که تواضع نشانه اثبات خویش و سپس حقیر شمردن و فرو نهادن آن است، حال آنکه موحد درصدد اثبات نفس خود نیست و اساساً آن را در مرتبه ای نمی بیند که آن را فرو نهد یا رفعت بخشد.

2) تواضع در  مقابل متکبران و توانگران و ثروتمندان و اهل دنیا.

حدیثی از پیامبر اکرم نیز همین دیدگاه را تأیید می کند که

«در برابر متکبران تکبر کنید، این باعث خواری و کوچکی آنهاست».

 

شیوه های کسب تواضع:

 1) خود شناسی و آگاهی از خلقت خویش و نیز خداشناسی تا انسان بداند عظمت و بزرگی تنها از آن خداست تواضع هر انسانی به قدر معرفت او به پروردگار و نفس خویش است

2) دستیابی به ریشه کبر و یافتن علت­های اصلی آن.

شایسته است انسان در مقابل عالمان و عابدان و اهل دین تواضع کند.

 

نشانه­های تواضع:

1- پذیرفتن حق از زبان هر کسی که سخن او حق و مطابق با واقع باشد؛

2- خود را در مجامع و محافل بر دیگران مقدم نداشتن؛

3- پیشی گرفتن در سلام؛

4- قبول دعوت فقیران؛

 5- دیگران را به کارهای شخصی خود نگماشتن

 

 

 

از راهکارهاي موثر پيامبر اکرم(ص) براي برقراري صميميت و دوستي، تواضع و فروتني است. از عوامل گريز انسانها از يکديگر، سرکشي و تکبر و خودخواهي و خودبيني است. بر اين اساس، فروتني، خاکساري و تواضع، مايه دوستي و مهر و صميميت است.نخستين نکته در تواضع، آن است که انسان گمان نکند با تواضع، خود را تحقير کرده و شخصيت خويش را خوار شمرده است، بلکه تواضع مايه سربلندي و عزت در پيشگاه الهي است; زيرا عمل کردن به فرمان اوست. در نظر مردم نيز همين گونه است به اين دليل که آنها تواضع را نشان عظمت و بزرگي شخصيت و بلندي روح انسان مي دانند. پيامبر خدا(ص) مي فرمايد: «همانا تواضع مايه رفعت و بلندي مقام است. پس تواضع کنيد تا خداوند شما را رفعت دهد.» در فرهنگ اسلامي، هر کار خيري بايد براي خدا و با نيت خالص باشد تا پيامدهاي لازم و مثبت را داشته باشد. تواضع نيز چنين است. پيامبر خدا فرموده است: «هر که براي خدا تواضع کند، خداوند او را رفعت دهد.» در گفتاري ديگر، پيامبر خدا(ص) درباره تواضع مي فرمايد: «کرامت به تقوا و شرف به تواضع و بي نيازي به يقين است.»  در مقابل تواضع که مايه رفعت است، تکبر مايه افتادگي و پستي است. در حديث نبوي آمده است: «هر که براي خدا فروتني کند، خدايش او را رفعت دهد و هر که تکبر کند و گردن افرازد، خدايش او را پست کند.» نقطه مقابل تواضع، گاهي تکبر(گردن کشي و خودبزرگ نمايي) و گاهي تجبر(بزرگي فروختن و اعمال قهر و زور) است. خداوند هيچيک از اين دو برخورد را از بنده اش نمي پذيرد و چنين بنده اي را کيفر مي دهد. همان گونه که رسول خدا(ص) فرموده است: «هر کس فروتني کند، خدايش رفعت و بلندي مقام دهد و هرکس بزرگي فروشد، خدايش درهم شکند.» در شرايط نابرابر اجتماعي که برخي احساس برتري دارند و خود را حاکم بر ديگران مي پندارند، محصول طبيعي اين شرايط، فخرفروشي و تکبر و خود بزرگ بيني است. پيامبر اکرم(ص) هم راه درمان و هم راه پيش گيري را ارائه کرده است: «خداوند به من وحي فرستاد که فروتني کنيد تا کسي بر کسي افتخار و کسي بر کسي تعدي نکند.»  يکي ديگر از آثار مثبت تواضع، در امان بودن از حسادت ديگران است، زيرا انسان متکبر و خودخواه به طور طبيعي مورد کينه و بي مهري و دشمني ديگران است و به دليل خصلت ناپسند تکبر، همگان آرزومند محروميت او از امکانات هستند. شخص متواضع، با بهره مندي از خصلت تواضع، هر چند از نظر مالي چيزي به مردم ندهد، ولي ارتباط فروتنانه او با ديگران، زبان آنان را نگه مي دارد و اخلاق خوب که به صورت تواضع نمايانگر شده است، سپري مي شود تا او را از گزند حسادت ديگران مصون بدارد. آنچه گفته شد در اين سخن پيامبر اکرم(ص) آشکار است که فرمود: «هر انساني که از نعمتي بهره مند است، در معرض حسادت است; مگر آنکه اهل تواضع باشد.» نکته ديگر در زمينه ارزشمندي تواضع آن است که نبايد کاربرد تواضع و فروتني فقط در شرايطي باشد که انسان نتواند اهل تکبر و اعمال زور باشد، بلکه در موقعيتي که زمينه و ابزار مناسب براي اعمال زور و تکبر وجود دارد، تواضع بسيار ارزشمند است. به بيان ديگر، تواضع گاهي اضطراري و قهري است و آن زماني است که انسان گزينه اي غير از فروتني ندارد: مانند مواردي که انسان، دستش از همه چيز و همه جا کوتاه است و چون هيچ راهي براي تکبر ندارد، به ناچار اهل تواضع مي شود. گاهي تواضع اختياري و انتخابي است و آن در شرايطي است که انسان با بهره مندي از زمينه و ابزار و امکانات مناسب براي تکبر، خودش از روي اختيار تواضع را انتخاب مي کند. اينجاست که اين عمل، برترين کارهاست; همان گونه که پيامبر خدا(ص) فرموده است: «بهترين کارها سه چيز است: تواضع به هنگام دولت(يعني هنگام بهره مندي از قدرت  و موقعيت و امکانات) عفو و بخشش به هنگام قدرت و بخشش بدون منت.» از آنچه گفتيم روشن شد که تواضع، اين خصلت ارزشمند انساني، مراتب و درجاتي دارد و بهترين آنها آن است که انسان در اوج بي نيازي و قدرت و موقعيت و با بهره مندي از امکانات، متواضع باشد. پيامبر خدا(ص) مي فرمايد: «با فضيلت ترين مردم کسي است که در حال ثروتمند بودن، زاهد باشد و در موقعيت توانمندي، اهل انصاف باشد و در حال قدرت، بردباري پيشه کند.» در کلام ديگر پيامبر اکرم(ص) فرمود: «خوشا به حال کسي که بدون هيچ کاستي، اهل تواضع باشد.» در کلمات پيامبر اکرم(ص) در مواردي به صورت خاص به تواضع سفارش شده است; از اين موارد، تواضع در برابر کسي است که در حق انسان نيکي کرده است. پيامبر خدا مي فرمايد: «هر که با تو نيکي کند، با وي متواضع باش، هر چند برده حبشي باشد.» مورد ديگر، تواضع در فضاي آموزشي است. هم معلم در برابر شاگرد و هم شاگرد در برابر معلم بايد تواضع کند. تواضع دانش پژوه در برابر آموزگار چنان نياز به سفارش ندارد; زيرا استاد و معلم حقي بر گردن دانش آموز دارد و گوشه اي از اين حق با فروتني جبران مي شود، ولي تواضع استاد در برابر دانش آموز، يک تواضع انتخابي است و جز با معيارهاي اخلاقي در سطح بالا نمي توان توجيه کرد که انسان به ديگري چيزي بياموزد و در برابرش فروتن و خاکسار نيز باشد. رسول خدا(ص) مي فرمايد: «با استاد و يا شاگرد خود متواضع باشيد و از دانشمندان سرکش مباشيد.» مورد ديگري که انسان شايسته است اهل تواضع باشد، در برابر فقيران و تهيدستان است. پيامبراسلام مي فرمايد: «فروتني کنيد و با مسکينان همنشين شويد تا در پيشگاه خدا بزرگ باشيد و از کبر  خارج شويد.» تواضع مانند هر خصلت و ويژگي اخلاقي نشانه هايي دارد. اين نشانه ها هريک بيانگر تواضع در بخشي از زندگي است; براي نمونه، در ارتباط با زيردستان، گاهي تواضع خود را با هم غذا شدن با آنان نشان مي دهد. پيامبر اکرم(ص) مي فرمايد: «غذا خوردن با خدمتکار، از فروتني است.» و گاهي همنشيني با مسکينان نشانه تواضع است; همان گونه که رسول خدا(ص) فرموده است: «فروتني کنيد و با مسکينان همنشين گرديد تا در پيش خداوند بزرگ باشيد و از کبر رها شويد.» و در گفتاري ديگر فرموده است: «همنشيني با فقيران از تواضع است.» برخي خصلتهاي نيکو، علت و زمينه ساز خصلتهاي نيک ديگر است. زهد از خصلتهايي است که در پرتوي تواضع به دست مي آيد، همان گونه که پيامبر اکرم(ص) مي فرمايد: «تا متواضع نباشي، زاهد نباشي.» شايد سر اين گفته پيامبر خدا اين باشد که انسان متواضع در حقيقت، دنيا و تعلقات آن را مايه افتخار و فخر نمي بيند و به تعلقات دنيايي بي اعتناست و اين در ژواقع همان زهد و دل نبستن به دنياست. پس در دل تواضع، زهد نهفته است. در حديثي ديگر، پيامبر اکرم(ص) تواضع را از نشانه هاي عقل دانسته و فرموده است: «عاقل آن است که با سبک سر، بردباري کند و از ستمگر در گذرد و با زيردستان تواضع کند و از بالادستان در راه نيکي سبقت جويد.»

تواضع اثرات و نتایج نیکویی دارد که آگاهی از آنها می تواند انسان را به کسب این صفت شایسته ترغیب و تشویق کند. اکنون به برخی از این آثار اشاره می کنیم:

تواضع مانند سپر و انباری پر از مهمات و سلاح از انسان در مقابل شیطان محافظت می کند. امام علی (علیه السلام) فرمودند: «اتخذوا التواضع مسلحة بینكم و بین عدوكم إبلیس و جنوده فإن له من كل أمة جنودا و أعوانا »: فروتنی را انبار مهمات میان خود و دشمنتان ابلیس و سپاهیان او قرار دهید؛ زیرا که او در میان هر امتی برای خود سپاهیان و یارانی دارد.

افراد متکبر سعی می کنند بر دیگران برتری پیدا کنند و به دنبال کسب عظمت در بین مردم هستند در حالیکه خداوند آنها را ذلیل می کند و قدر و منزلت را به انسان های متواضع اعطا می کند. پیامبر اعظم صل الله علیه و آله و سلم می فرمایند: «هر كه براى خدا فروتنى كند، خدا اورا بالا می برد و هر كه تكبر كند خدا او را پست می كند، و هر كه اقتصاد و میانه روى كند خدا او را روزى دهد، و هر كه تبذیر كند خدا او را محروم گرداند، و هر كه بسیار یاد مرگ كند خدا او را دوست دارد، و هر كه یاد خدا كند خدا او را در بهشت در سایه (پناه) خود جاى دهد».

و امیرمؤمنان (علیه السلام) می فرمایند: «التواضع یکسوک المهابة»: فروتنی جامة ابهت بر قامت تو می پوشاند. بر خلاف آنچه که متکبران گمان می کنند که با تکبر ورزیدن برای خود ابهت و عظمت کسب می کنند.
خوش رفتاری با مردم و تواضع نسبت به آنها موجب جلب محبت آنها می شود. امیر مؤمنان (علیه السلام) فرمود: «ثمرة التواضع المحبة»: نتیجه تواضع جلب محبت و علاقه مردم است. چنانچه تکبر باعث ایجاد دشمنی و عداوت می گردد. چون مردم در مقابل کسی که قصد تحقیر کردن آنها را داشته باشد موضع گیری می کنند و با او مقابله می کنند. امام صادق(علیه السلام) نقل می کنند كه رسول خدا (صلى الله علیه وآله) فرمود: «امقت الناس المتكبر; منفورترین مردم، متكبر است». در بیانی دیگر از امام علی(علیه السلام) می خوانیم: «التواضع یکسبک السلامة»: فروتنی به تو سلامتی می بخشد. و همچنین ایشان فرمودند: «بخفض الجناح تنتظم الامور»: با فروتنی کارها سامان می یابد.

کبر مانع کارکرد صحیح عقل انسان می شود و بر نور عقل پرده افکنده و از درک حقایق جلوگیری می کند. بر خلاف تواضع که موجب درک صحیح حقایق در پرتوی نور عقل می شود.امام كاظم (علیه السلام) فرمایند: «كذلك الحكمة تعمر فی قلب المتواضع و لا تعمر فی قلب المتكبر الجبار لان الله جعل التواضع آلة العقل و جعل التكبر آلة الجهل»: و این گونه حكمت در دل انسان متواضع سامان مى یابد كه در قلب انسان متكبر و زورگو جاى ندارد، چون خداوند تواضع را ابزار كار عقل قرار داده و تكبر را ابزار جهل.

اگر تمامی افراد جامعه تواضع را پیشه خود قرار دهند، ظلم و ستم از جامعه رخ بر می بندد.پیامبر اعظم اسلام (صلی الله علیه و آله) فرمودند: «تواضعوا حتی لایبغی احد علی احد»: فروتن باشید تا هیچ کس به دیگری زورگویی و تجاوز نکند. و در یک جمله، تواضع موجب کامل شدن نعمت می شود. حضرت على (علیه السلام) فرمود: «و بالتواضع تتم النعمة»: با تواضع نعمت كامل مى شود. علاوه بر ثمرات ذکر شده، از آنجا که تواضع در مقابل کبر می باشد، انسان متواضع از آثار سوء تکبر مانند گرفتاری به شرک و کفر، دچار شدن در دام گناهان دیگر، محروم شدن از افزایش دانش و ... در امان می ماند.

تواضع و فروتنی در روایات اسلامی

در منابع شیعه و اهل سنت احادیث فراوانی در مورد تواضع به چشم می خورد که بعضی در باره اهمیت تواضع است و بعضی در باره علامت و آثار متواضعان و یا ثمره تواضع و حد و آداب آن می باشد.

در اهمیت تواضع تعبیرات بسیار جالبی در روایات آمده:

1- در حدیثی از رسول خدا(ص) می خوانیم: روزی فرمود: «مالی لااری علیکم حلاوة العبادة؟! قالوا و ما حلاوة العبادة؟ قال التواضع!; چه می شود که شیرینی عبادت ر در شما نمی بینم؟ عرض کردند: شیرینی عبادت چیست؟ فرمود: تواشع است!» (3)

ناگفته پیداست حقیقت عبادت نهایت خضوع در برابر پروردگار است. کسی که شیرینی خضوع و تواضع در برابر خدا را دریابد در برابر خلق خدا نیز متواضع است.

2- در حدیث دیگری از امیرمؤمنان(ع) آمده است: «علیک بالتواضع فانه من اعظم العبادة; بر تو باد تواضع که از برترین عبادات است ». (4)

3- از امام حسن عسکری(ع) نقل شده است که فرمود: «التواضع نعمة لایحسد علیها; تواضع نعمتی است که سبب حسادت دیگران نمی شود». (5)

معمولا هر نعمتی نصیب انسان می شود مزاحمت های حسودان افزوده می گردد و گاه این حسادت چنان فضای زندگی را تنگ می کند که زندگی بر صاحب نعمت مشکل می شود، ولی تواضع از این قاعده کلی مستثنی است، نعمتی است که حسادت حسودان را برنمی انگیزد.

این بحث دامنه دار را با حدیث دیگری از نبی اکرم(ص) پایان می دهیم:

در باره ثمرات و آثار مثبت تواضع نیز روایات فراوانی از معصومین به ما رسیده است که چند حدیث پر معنی را در ذیل می آوریم:

در حدیث دیگری از همان حضرت آمده است: «بخفض الجناح تنتظم الامور!; با تواضع و محبت کارها نظم و سامان می یابد!» (8)

روشن است که نظم جامعه جز در سایه همکاری و همدلی حاصل نمی شود و همکاری و همدلی مردم در صورتی ممکن است که شخص مدیر نخواهد خود را بر آنها تحمیل کند و یا فخرفروشی کند و خود را برتر از دیگران قلمداد نماید، همیشه مدیرانی موفق هستند که در عین قاطعیت متواضع و پر محبت باشند.

در حدیث دیگری از رسول خدا(ص) می خوانیم: «التواضع لایزید العبد الا رفعة فتواضعوا یرفعکم الله!; تواضع جز بزرگی بر انسان نمی افزاید پس تواضع کنید تا خداوند شما را بلند مقام سازد!». (9)

گاه چنین تصور می شود که تواضع انسان را کوچک می کند در حالی که این یک برداشت سطحی و نادرست است، همواره می بینیم افراد متواضع در جامعه مورد احترام و دارای عظمت و شخصیت هستند و تواضع بر منزلت آنها می افزاید.

از احادیث اسلامی استفاده می شود که تواضع شرط قبولی عبادات و طاعات است، از جمله در حدیثی از امام صادق(ع) آمده است: «التواضع اصل کل خیر نفیس و مرتبة رفیعة... و من تواضع لله شرفه الله علی کثیر من عباده... و لیس لله عز و جل عبادة یقبلها و یرضیها الا و بابها التواضع، و لایعرف ما فی معنی حقیقة التواضع الا المقربون المستقلین بوحدانیته، قال الله عز و جل و عباد الرحمن الذین یمشون علی الارض هونا و اذا خاطبهم الجاهلون قالوا سلاما...; تواضع ریشه هر کار نیک و با ارزش است و مقام والایی است... و هر کس برای خدا تواضع کند خداوند او را بر بسیاری از بندگانش شرافت می بخشد... و هیچ عبادتی برای خدا مورد رضا و قبول نخواهد بود مگر اینکه باب آن تواضع است و حقیقت تواضع را جز مقربانی که مستقل در وحدانیت خداوندند درک نمی کنند، خداوند عز و جل می فرماید: بندگان خداوند رحمان کسانی هستند که در زمین با تواضع راه می روند و هنگامی که جاهلان آنها را(با سخنان نامناسب) خطاب کنند، به آنها سلام می گویند(و با بی اعتنایی می گذرند).» (10)

این سخن را با حدیثی که از حضرت مسیح(ع) نقل شده است پایان می دهیم. فرمود: «بالتواضع تعمر الحکمة لابالتکبر، کذلک فی السهل ینبت الزرع لا فی الجبل!; به وسیله تواضع، مزرعه علم و دانش آباد می شود نه با تکبر، همان گونه که زراعت در زمین نرم و هموار می روید نه بر روی کوه!» (11)

 

منابع


com.dlogfa.neyestane2

 

www.ebtekarnews.com/Ebtekar/News.aspx?NID=20265

 

 دانش نامه جهان اسلام، زیر نظر غلامعلی حداد عادل